معنی اصطلاحات بانکی کاربردی

شاید برای شما هم پیش آمده باشد برای دریافت خدمات بانکی یا حتی واریز پول به شعب بانکی مراجعه کنید و با شنیدن اصطلاحات بانکی کاربردی و مهم پرداختی گیج شوید!

در این مقاله شما  با ۸۰+ اصطلاح بانکی ایران به زبان ساده آشنا خواهید شد و از انواع حساب و چک تا سامانه‌های شبا، ساتنا، پایا و شاپرک و…. توضیح می‌دهیم تا بتوانید با اطمینان بیشتری از خدمات بانکی استفاده کنید.

نهادها و سازمان‌های مالی

آشنایی با نهادهای مالی کشور، پایه‌ای‌ترین گام برای درک ساختار بانکی ایران است. هر کدام از این نهادها وظایف و اختیارات مشخصی دارند در این بخش اصطلاحات بانکی مرتبط با نهادها را لیست کردیم:

بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران

بالاترین مرجع بانکی کشور است که وظایفی شامل چاپ اسکناس، کنترل حجم نقدینگی، مدیریت ذخایر ارزی، نگهداری فلزات گران‌بها و نظارت بر فعالیت بانک‌ها و مؤسسات مالی را بر عهده دارد. بانک مرکزی همچنین سیاست‌گذاری پولی و اعتباری کشور را تعیین می‌کند.

بانک تجاری

نهادهای رسمی تحت نظارت بانک مرکزی هستند که خدماتی مانند افتتاح حساب، وام‌دهی، انتقال وجه و ارائه تسهیلات مالی را ارائه می‌دهند. بانک‌های تجاری در ایران به دو دسته دولتی (مانند ملی، ملت، صادرات) و خصوصی (مانند پاسارگاد، سامان، پارسیان) تقسیم می‌شوند.

مؤسسه مالی و اعتباری

نهادهایی با دامنه فعالیت محدودتر از بانک‌ها هستند. مؤسسات مالی اعتباری اجازه فعالیت ارزی ندارند و برای تبدیل شدن به بانک باید مجوز جداگانه دریافت کنند.

شورای پول و اعتبار

بالاترین مرجع سیاست‌گذاری پولی و بانکی کشور است که تحت ریاست رئیس‌کل بانک مرکزی فعالیت می‌کند. تصویب اساسنامه بانک‌ها و تعیین نرخ سود سپرده‌ها از وظایف این شورا است.

شرکت‌ پرداخت الکترونیک (PSP)

شرکت‌های PSP واسطه‌ای بین فروشگاه‌ها و شبکه بانکی هستند که پرداخت‌های الکترونیکی را پردازش می‌کنند. این شرکت‌ها خدماتی مثل دستگاه کارت‌خوان (POS)، درگاه پرداخت اینترنتی و ابزارهای پرداخت غیرنقدی را در اختیار کسب‌وکارها قرار می‌دهند. به‌پرداخت ملت، آسان‌پرداخت پرشین، سداد و سپ از شناخته‌شده‌ترین PSPهای ایران هستند.

پرداخت‌یار

پرداخت‌یارها مکمل PSPها هستند و در تراکنش‌های اینترنتی فعالیت دارند. پرداخت‌یارها دریافت درگاه پرداخت اینترنتی را برای کسب‌وکارهای آنلاین ساده‌تر می‌کنند و معمولا پشتیبانی بهتری نسبت به PSPها برای کسب‌وکارها دارند. زیبال یکی از پرداخت‌یارهای شناخته‌شده در ایران است که این خدمات را برای کسب‌وکارها فراهم می‌کند.

صندوق ضمانت سپرده‌ها

نهادی که حفاظت از سپرده‌های بانکی مردم را در صورت ورشکستگی یا انحلال بانک‌ها بر عهده دارد. طبق قانون، سپرده‌های هر فرد نزد هر بانک تا سقف مشخصی تحت پوشش این صندوق قرار می‌گیرد.

تفاوت بانک و مؤسسه مالی اعتباری

انواع حساب‌های بانکی

حساب‌های بانکی در ایران بر اساس بانکداری اسلامی به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند: سپرده‌های قرض‌الحسنه و سپرده‌های مدت‌دار (سرمایه‌گذاری).

سپرده‌های قرض‌الحسنه

سپرده‌های قرض‌الحسنه بر مبنای اصول بانکداری اسلامی طراحی شده‌اند و فاقد سود (بهره) هستند.

سپرده قرض‌الحسنه جاری: برای مدیریت امور مالی روزمره طراحی شده و امکان صدور دسته چک، برداشت فوری و واریز وجه بدون محدودیت زمانی را فراهم می‌کند. سود به این حساب تعلق نمی‌گیرد و بیشتر مناسب کسب‌وکارها و تراکنش‌های روزانه است.

سپرده قرض‌الحسنه پس‌انداز: بانک از موجودی این حساب‌ها برای اعطای وام‌های قرض‌الحسنه استفاده می‌کند. سود مستقیمی ندارد اما سپرده‌گذاران در قرعه‌کشی‌های دوره‌ای بانک شرکت داده می‌شوند.

سپرده‌های مدت‌دار (سرمایه‌گذاری)

سپرده کوتاه‌مدت: حسابی که به موجودی آن سود تعلق می‌گیرد و مشتری بدون محدودیت زمانی به سپرده خود دسترسی دارد. نرخ سود سپرده کوتاه‌مدت عادی طبق مصوبه شورای پول و اعتبار ۵ درصد، سپرده ویژه سه‌ماهه ۱۲ درصد و سپرده ویژه شش‌ماهه ۱۷ درصد است.

سپرده بلندمدت: مناسب کسانی است که قصد دارند سرمایه خود را برای مدت مشخصی در بانک نگه دارند و سود بالاتری دریافت کنند. در صورت برداشت زودهنگام، جریمه‌ای تحت عنوان «نرخ شکست» از سود سپرده کسر می‌شود.

سایر انواع حساب

حساب مشترک: حسابی که به نام دو یا چند نفر افتتاح می‌شود و تمامی صاحبان حساب حق برداشت و واریز دارند.

حساب وکالتی: حسابی که مدیریت آن بر عهده وکیل یا نماینده قانونی صاحب حساب گذاشته می‌شود.

حساب ارزی: حسابی برای نگهداری ارز خارجی (دلار، یورو و غیره) در بانک‌های مجاز.

جدول مقایسه انواع حساب بانکی

سامانه‌های انتقال وجه و نقل و انتقال بانکی

در شبکه بانکی ایران سامانه‌های متعددی برای انتقال وجه بین حساب‌ها و بانک‌ها وجود دارد. هر کدام از این سامانه‌ها کاربرد، سرعت و سقف مبلغ متفاوتی دارند.

شماره حساب و شماره شبا (IBAN)

شماره حساب: شناسه‌ای که بانک هنگام افتتاح حساب به مشتری اختصاص می‌دهد و برای تراکنش‌های داخلی همان بانک استفاده می‌شود.

شماره شبا (شناسه حساب بانکی ایران / IBAN): کدی ۲۶ کاراکتری است که بر اساس استاندارد بین‌المللی، هر حساب بانکی در ایران را به‌صورت یکتا مشخص می‌کند. شبا شامل کد کشور (IR)، ارقام کنترلی، کد بانک و شماره حساب است. تمام انتقال‌های بین‌بانکی از طریق ساتنا، پایا و پل بر اساس شماره شبا انجام می‌شوند.

کارت به کارت

سریع‌ترین روش انتقال مبالغ کوچک است که از طریق خودپرداز، موبایل‌بانک یا اینترنت‌بانک انجام می‌شود. تنها به شماره کارت ۱۶ رقمی مقصد نیاز دارد. سقف انتقال روزانه ۱۰ میلیون تومان در هر بانک تعیین شده است.

سامانه ساتنا (SATNA)

ساتنا مخفف «سامانه تسویه ناخالص آنی» است و سامانه‌ای الکترونیکی برای انتقال فوری وجه بین بانک‌ها است. سرعت انتقال از ۲ ثانیه تا حداکثر ۲۰ دقیقه متغیر بوده و فقط در ساعات کاری بانک‌ها (تقریباً ۷ تا ۱۵:۳۰ روزهای کاری) فعال است. حداقل مبلغ انتقال ۱۰۰ میلیون تومان و سقف انتقال غیرحضوری ۲۰۰ میلیون تومان در روز است.

سامانه پایا (PAYA)

پایا مخفف «پایاپای الکترونیکی» است و سامانه‌ای برای انتقال دسته‌ای وجه بین بانک‌ها محسوب می‌شود. برخلاف ساتنا که آنی است، پایا به‌صورت سیکلی عمل می‌کند و واریز وجه در چند نوبت مشخص طی شبانه‌روز انجام می‌شود. سقف هر انتقال ۲۰۰ میلیون تومان و کارمزد آن ۰.۰۱ درصد مبلغ انتقال است.

سامانه پل (POL)

سامانه‌ای برای انتقال آنی وجه با استفاده از شماره حساب/شبا است. سقف انتقال غیرحضوری ۵۰ میلیون تومان در روز بوده و به‌صورت ۲۴ ساعته فعال است.

ضمنا کسب‌وکارها می‌توانند از راهکارهای پرداخت مبتنی بر پل مثل پرداخت پل پی برای تسویه سریع‌تر و مدیریت جریان نقدی استفاده کنند.

سوئیفت (SWIFT)

شبکه بین‌المللی انتقال پیام‌های مالی بین بانک‌ها و مؤسسات مالی در سراسر جهان است. سوئیفت بیشتر در تراکنش‌های بین‌المللی و تجارت جهانی کاربرد دارد. هر بانک دارای یک کد سوئیفت اختصاصی است.

کدهای تراکنش (DRPA, POSA, GPAC و …)

در تراکنش‌های بانکی بین‌بانکی (مثل ساتنا و پایا)، علاوه بر مبلغ و اطلاعات حساب، یک فیلد مهم به نام «بابت تراکنش» ثبت می‌شود. این فیلد با استفاده از کدهای استاندارد مشخص می‌کند که پول دقیقا برای چه منظوری جابه‌جا شده است.

این کدها بیشتر برای طبقه‌بندی داخلی بانک‌ها و شفاف‌سازی نوع تراکنش استفاده می‌شوند و معمولاً در صورتحساب بانکی به‌صورت مخفف نمایش داده می‌شوند.

اصطلاحات و کدهای رایج در تراکنش‌ها:

POSA: به معنی پرداخت حقوق و دستمزد: معمولاً برای واریز حقوق کارکنان شرکت‌ها و سازمان‌ها استفاده می‌شود.

GPAC: به معنی هزینه‌های عمومی و امور روزمره: برای پرداخت‌های عمومی، هزینه‌های جاری یا واریزی‌های غیرتخصصی استفاده می‌شود.

DRPA: به معنی پرداخت بدهی و تسویه دیون: معمولاً برای بازپرداخت وام، تسویه بدهی یا انتقال‌هایی که ماهیت پرداخت تعهد مالی دارند استفاده می‌شود.

ISAP: امور سرمایه‌گذاری و بازار سرمایه: برای تراکنش‌های مرتبط با بورس، سرمایه‌گذاری و فعالیت‌های مالی مرتبط استفاده می‌شود.

FXAP: امور ارزی: برای پرداخت‌ها و نقل‌وانتقالات مرتبط با ارز خارجی و عملیات ارزی استفاده می‌شود.

LRPA: تسهیلات و تعهدات مالی: معمولاً برای عملیات مرتبط با وام‌ها و تعهدات بانکی ثبت می‌شود.

TCAP: امور مالیاتی و تسویه مالیات: برای پرداخت‌های مرتبط با سازمان امور مالیاتی استفاده می‌شود.

CCPA: تودیع وثیقه و ضمانت: برای مواردی که وجه به‌عنوان وثیقه یا تضمین در سیستم بانکی ثبت می‌شود.

نکته مهم در خصوص کدهای تراکنش: این کدها همیشه برای کاربر نهایی توضیح کامل ندارند و ممکن است در برخی بانک‌ها یا اپلیکیشن‌ها به‌صورت خلاصه یا متفاوت نمایش داده شوند. در بسیاری از موارد، برای تشخیص دقیق دلیل تراکنش باید به جزئیات رسید بانکی یا پشتیبانی بانک مراجعه کرد.

شبکه‌ها و درگاه‌های بانکی

شبکه شتاب (SHETAB)

مخفف «شبکه تبادل اطلاعات بین بانکی» است و از سال ۱۳۸۱ توسط بانک مرکزی راه‌اندازی شده است. شتاب امکان انجام خدمات بانکی مانند انتقال وجه، پرداخت قبوض، دریافت موجودی و خرید از پایانه‌های فروش را از طریق دستگاه‌های خودپرداز، موبایل‌بانک و اینترنت‌بانک فراهم می‌کند. تمام کارت‌های بانکی در ایران عضو شبکه شتاب هستند.

شاپرک (SHAPARAK)

مخفف «شبکه الکترونیکی پرداخت کارت» است و به‌عنوان رابطی بین بانک مرکزی، شبکه بانکی و شرکت‌های PSP فعالیت می‌کند. شاپرک ناظر و کنترل‌کننده کلیه تراکنش‌های حاصل از ابزارهای پرداخت الکترونیکی (کارت‌خوان و درگاه اینترنتی) است.

سحاب

مخفف «سامانه حواله الکترونیکی بین‌بانکی» است و برای پردازش حواله‌های بین‌بانکی به‌کار می‌رود.

تابا

مخفف «سامانه تسویه اوراق بهادار الکترونیکی» است. تابا سامانه‌ای مورد تأیید بانک مرکزی برای انتشار، مدیریت و تسویه اوراق بهادار الکترونیکی است.

چکاوک

سامانه‌ای برای پردازش الکترونیکی چک‌های بین‌بانکی است. در این سامانه، تصویر چک به‌صورت الکترونیکی بین بانک‌ها مبادله می‌شود و نیازی به انتقال فیزیکی چک نیست.

درگاه پرداخت مستقیم (IPG)

درگاه پرداخت اینترنتی (IPG) امکان انجام تراکنش‌های آنلاین با کارت‌های عضو شبکه شتاب را برای وب‌سایت‌ها و فروشگاه‌های اینترنتی فراهم می‌کند. کسب‌وکارهایی که نماد اعتماد الکترونیکی (اینماد) دارند، می‌توانند این درگاه را مستقیماً از PSPها دریافت کنند.

درگاه پرداخت واسط

درگاه پرداخت واسط سرویسی است که بین کسب‌وکار و PSP قرار می‌گیرد و فرآیند دریافت و فعال‌سازی درگاه را ساده‌تر می‌کند. برای کسب اطلاعات بیشتر می‌توانید مقاله «تفاوت درگاه پرداخت مستقیم و غیر مستقیم» را مطالعه کنید.

پایانه فروش (POS)

پایانه فروش یا کارت‌خوان دستگاهی است که امکان پرداخت با کارت بانکی را در فروشگاه‌ها و مراکز خدماتی فراهم می‌کند.

کارت‌های بانکی

کارت‌های بانکی جایگزین پول نقد هستند و امکان انجام تراکنش‌های مالی به‌صورت حضوری و آنلاین را فراهم می‌کنند.

کارت نقدی (Debit Card)

پرکاربردترین نوع کارت بانکی در ایران است. این کارت به حساب بانکی فرد متصل بوده و تراکنش‌ها از موجودی حساب کسر می‌شوند. کارت‌های نقدی برای خریدهای حضوری و اینترنتی، کارت‌به‌کارت، پرداخت قبض و برداشت از خودپرداز استفاده می‌شوند.

کارت اعتباری (Credit Card)

کارتی که به دارنده اجازه می‌دهد در چارچوب اعتبار مشخصی خرید کرده و مبلغ را در آینده تسویه کند. کارت اعتباری مانند یک تسهیلات کوتاه‌مدت عمل می‌کند و صدور آن معمولا مستلزم ارائه مدارک مالی و ضمانت است. استفاده از کارت‌ اعتباری در ایران نسبت به بسیاری از کشورها محدودتر است.

کارت پیش‌پرداخت (Prepaid Card)

کارت‌هایی با موجودی از پیش تعیین‌شده هستند و تا سقف همان مبلغ قابل استفاده‌اند. برای خریدهای مشخص یا به‌عنوان کارت هدیه کاربرد دارند.

کارت هدیه (Gift Card)

نوعی کارت پیش‌پرداخت بی‌نام است که معمولاً بانک‌ها با مبالغ مشخص صادر می‌کنند. این کارت‌ها تا سقف موجودی برای خرید از فروشگاه‌ها قابل استفاده هستند و به حساب بانکی خاصی متصل نیستند.

کارت خرید (کارت اعتباری خرد)

نوعی تسهیلات خرد است که بانک‌ها برای خرید اقساطی از فروشگاه‌های طرف قرارداد صادر می‌کنند. مبلغ اعتبار محدود بوده و بازپرداخت به‌صورت اقساط ماهانه انجام می‌شود.

انواع چک و اسناد مالی

چک ابزاری مالی است که به دارنده حساب بانکی امکان می‌دهد مبلغی مشخص را در تاریخی معین به فرد یا حساب دیگری پرداخت کند. در سال‌های اخیر، قوانین چک در ایران تغییرات اساسی داشته است.

چک عادی

چکی که صاحب حساب جاری صادر می‌کند و پرداخت آن منوط به موجودی کافی در حساب صادرکننده است. در صورت نبود موجودی، چک «برگشت» می‌خورد.

چک تضمین‌شده (بانکی)

چکی که بانک برای مشتریان صادر می‌کند و وجه آن توسط بانک تضمین می‌شود. دارنده این چک مطمئن است که مبلغ آن حتی در صورت نبود موجودی کافی در حساب پرداخت خواهد شد.

چک رمزدار (بین‌بانکی)

برای انتقال وجوه بین بانک‌ها صادر می‌شود. وجه چک به‌محض صدور از حساب فرد برداشت شده و چک دارای رمز امنیتی است که فقط بانک مقصد می‌تواند آن را وصول کند.

چک روز

چکی که در اولین روز کاری پس از تاریخ صدور قابل نقد شدن است و معمولاً برای تراکنش‌هایی که نیاز به تسویه سریع دارند استفاده می‌شود.

چک مسافرتی

چک از پیش چاپ‌شده با مبلغ مشخص که توسط بانک صادر می‌شود و بدون نیاز به حساب بانکی در هر شعبه‌ای قابل نقد شدن است. مناسب برای حمل امن پول در سفر.

چک صیادی

با اجرای قانون جدید چک، تمام چک‌ها باید از طریق سامانه صیاد (سامانه صدور یکپارچه چک) صادر و ثبت شوند. چک‌های صیادی دارای شناسه ۱۶ رقمی یکتا هستند و اطلاعات صادرکننده، دریافت‌کننده و مبلغ آن‌ها در سامانه ثبت می‌شود. این سامانه امکان استعلام و ردیابی وضعیت هر چک را فراهم می‌کند.

چک برگشتی

چکی که به‌دلیل نبود موجودی کافی، مغایرت امضا یا سایر دلایل قانونی قابل نقد شدن نیست. صدور چک برگشتی عواقب قانونی جدی از جمله محرومیت از خدمات بانکی، مسدودی حساب‌ها و پیگرد قضایی دارد.

لاشه چک

چکی که وجه آن پرداخت شده یا به‌عنوان ضمانت ارائه شده و پس از اتمام تعهد بازگردانده می‌شود.

سفته

سندی مالی است که صادرکننده تعهد می‌کند مبلغ معینی را در زمان تعیین‌شده به شخص مشخصی پرداخت کند. سفته اغلب همراه با قراردادها یا به‌عنوان ضمانت ارائه می‌شود.

برات

سندی بازرگانی سه‌طرفه است که طلبکار (براتکش) برای بدهکار (براتگیر) صادر می‌کند و بدهکار موظف است مبلغ مشخصی را در تاریخ تعیین‌شده به طلبکار یا شخص ثالث تعیین‌شده (دارنده برات) بپردازد.

انواع پول و ارز

پول نقد (فیات)

پول رایج کشور (ریال و تومان) که توسط بانک مرکزی چاپ و منتشر می‌شود. ارزش پول فیات توسط دولت و بانک مرکزی تضمین می‌شود و پشتوانه طلا یا کالای فیزیکی ندارد.

پول الکترونیکی (E-money)

موجودی دیجیتالی که معادل پول نقد است و در سامانه‌های بانکی یا کیف پول‌های دیجیتال ذخیره می‌شود. پول الکترونیکی تحت نظارت بانک مرکزی قرار دارد.

ارز

واحد پول کشورهای دیگر مانند دلار آمریکا، یورو و درهم امارات. نرخ ارز توسط بازار یا بانک مرکزی تعیین می‌شود و برای تجارت خارجی و سفر کاربرد دارد.

نرخ ارز

قیمت یک واحد ارز خارجی بر حسب پول ملی. در ایران نرخ‌های مختلفی شامل نرخ رسمی (نیمایی) و نرخ بازار آزاد وجود دارد.

ارز دیجیتال (رمزارز)

دارایی دیجیتال مبتنی بر فناوری بلاکچین مانند بیت‌کوین و اتریوم. در ایران، خرید و فروش رمزارزها قانون‌گذاری مشخصی ندارد و بانک مرکزی استفاده از آن‌ها را در تراکنش‌های بانکی به رسمیت نشناخته است.

وام، تسهیلات و عقود بانکی

تسهیلات بانکی (وام)

مبلغی که بانک بر اساس عقود اسلامی به مشتری پرداخت می‌کند و مشتری متعهد به بازپرداخت اصل مبلغ به‌همراه سود (کارمزد) در مدت مشخص است.

سود بانکی (نرخ بهره)

درصدی از مبلغ تسهیلات یا سپرده که به‌صورت سالانه محاسبه می‌شود. نرخ سود تسهیلات و سپرده‌ها توسط شورای پول و اعتبار تعیین می‌شود.

نرخ شکست

جریمه‌ای که بانک بابت برداشت زودهنگام سپرده بلندمدت از سود سپرده‌گذار کسر می‌کند. به‌عنوان مثال، اگر سپرده یک‌ساله را پس از شش ماه ببندید، سود شما با نرخ سپرده کوتاه‌مدت محاسبه و مابه‌التفاوت کسر می‌شود.

مضاربه

عقدی شرعی بین صاحب سرمایه (بانک) و عامل (وام‌گیرنده) است. عامل با سرمایه دریافتی فعالیت تجاری انجام می‌دهد و سود حاصله طبق قرارداد بین طرفین تقسیم می‌شود. ریسک سرمایه‌گذاری بر عهده صاحب سرمایه است.

جعاله

قراردادی است که بانک برای انجام کار مشخصی (مانند تعمیر مسکن یا خرید خودرو) تسهیلات ارائه می‌دهد. در این عقد، بانک مبلغ مشخصی را برای انجام آن کار پرداخت می‌کند.

خرید دین

عقدی بانکی که در آن بانک اسناد تجاری (مانند چک یا سفته) را از دارنده آن‌ها با مبلغی کمتر از ارزش اسمی خریداری می‌کند. تفاوت مبلغ خرید و ارزش اسمی، سود بانک محسوب می‌شود.

اجاره به شرط تملیک (لیزینگ)

قراردادی که بانک یا مؤسسه لیزینگ دارایی مورد نظر (مانند خودرو یا ملک) را خریداری کرده و به مشتری اجاره می‌دهد. پس از پایان دوره اجاره و پرداخت کامل اقساط، مالکیت دارایی به مشتری منتقل می‌شود.

وثیقه (Collateral)

دارایی‌ای است که وام‌گیرنده به‌عنوان ضمانت بازپرداخت به بانک ارائه می‌دهد. وثیقه می‌تواند شامل ملک، سپرده بانکی، خودرو یا سایر دارایی‌های باارزش باشد. در صورت عدم بازپرداخت، بانک حق ضبط و فروش وثیقه را دارد.

ضمانت‌نامه بانکی (Bank Guarantee)

سندی مالی که بانک طی آن تعهد می‌کند در صورت ناتوانی متعهد در انجام تعهدات، مبلغ تضمین‌شده را به ذی‌نفع پرداخت کند. ضمانت‌نامه‌ها مختص شخص یا سازمان مشخصی هستند و قابل انتقال نیستند.

اضافه‌ برداشت (Overdraft)

حالتی که بانک به مشتری اجازه می‌دهد بیش از موجودی حساب خود برداشت کند. اضافه‌برداشت نوعی اعتبار کوتاه‌مدت است و سود آن معمولا بالاتر از تسهیلات عادی است.

کارمزد

هزینه‌ای که بانک بابت ارائه خدمات مختلف مانند انتقال وجه، صدور کارت، صدور ضمانت‌نامه و سایر عملیات بانکی دریافت می‌کند.

امنیت بانکی و حفاظت از اطلاعات

رمز اول (PIN)

رمز عبور ۴ رقمی کارت بانکی که برای برداشت از خودپرداز و تأیید تراکنش‌های حضوری (کارت‌خوان) استفاده می‌شود. این رمز هنگام دریافت کارت در پاکت محرمانه به مشتری تحویل داده می‌شود.

رمز دوم ایستا

رمز ۴ تا ۸ رقمی که دارنده کارت برای تراکنش‌های اینترنتی (خرید آنلاین، کارت‌به‌کارت) تعیین می‌کند. این رمز ثابت است و تا زمان تغییر توسط دارنده کارت، برای تمام تراکنش‌ها استفاده می‌شود. با توجه به ریسک امنیتی، بانک مرکزی سقف تراکنش با رمز ایستا را معمولاً ۱۰۰ هزار تومان در روز تعیین کرده است.

رمز دوم پویا (OTP)

رمز یک‌بارمصرف که برای هر تراکنش به‌صورت جداگانه تولید می‌شود و معمولاً ۶۰ تا ۱۲۰ ثانیه اعتبار دارد. رمز پویا از طریق اپلیکیشن رمزساز بانکی یا پیامک قابل دریافت است. استفاده از رمز پویا برای تراکنش‌های بالای ۱۰۰ هزار تومان الزامی است.

CVV2 (کد اعتبارسنجی کارت)

کد ۳ یا ۴ رقمی که روی کارت بانکی (معمولاً پشت کارت) درج شده و برای تأیید هویت دارنده کارت در تراکنش‌های اینترنتی استفاده می‌شود. CVV2 به‌همراه شماره کارت و تاریخ انقضا، اطلاعات لازم برای پرداخت آنلاین را تشکیل می‌دهند.

تاریخ انقضای کارت

مدت اعتبار کارت بانکی که به‌صورت ماه و سال روی کارت درج شده است. پس از انقضا، کارت غیرفعال شده و باید تمدید شود.

فیشینگ (Phishing)

نوعی کلاهبرداری اینترنتی که در آن مهاجم با ساخت صفحه‌ جعلی مشابه درگاه پرداخت بانکی، اطلاعات کارت کاربر (شماره کارت، CVV2، رمز دوم) را سرقت می‌کند. بهترین راه پیشگیری، بررسی آدرس صفحه پرداخت و استفاده از رمز دوم پویا است.

اسکیمینگ (Skimming)

روش کپی غیرمجاز اطلاعات کارت بانکی از طریق نصب دستگاه‌های مخفی روی کارت‌خوان یا خودپرداز. در این روش، اطلاعات نوار مغناطیسی کارت کپی شده و برای ساخت کارت تقلبی استفاده می‌شود.

احراز هویت دو مرحله‌ای (2FA)

روشی امنیتی که علاوه بر رمز عبور، عامل دوم تأیید هویت (مانند کد پیامکی یا رمز پویا) را نیز الزامی می‌کند. این روش امنیت حساب‌های بانکی آنلاین را افزایش می‌دهد.

بانکداری دیجیتال و فین‌تک

بانکداری الکترونیکی

ارائه خدمات بانکی از طریق کانال‌های الکترونیکی مانند اینترنت‌بانک، موبایل‌بانک، خودپرداز و تلفن‌بانک. بانکداری الکترونیکی امکان انجام بسیاری از عملیات بانکی بدون مراجعه حضوری به شعبه را فراهم می‌کند.

همراه‌بانک (موبایل‌بانک)

اپلیکیشنی که بانک‌ها برای گوشی‌های هوشمند ارائه می‌دهند و از طریق آن مشتریان می‌توانند خدماتی مانند انتقال وجه، پرداخت قبض، مدیریت حساب و دریافت رمز پویا را انجام دهند.

اینترنت‌بانک

سامانه تحت وب بانک‌ها که از طریق مرورگر اینترنت قابل دسترسی است و خدمات مشابه موبایل‌بانک را با رابط کاربری مخصوص کامپیوتر ارائه می‌دهد.

نئوبانک (Neobank)

بانک کاملا دیجیتال که بدون شعبه فیزیکی فعالیت می‌کند و تمام خدمات بانکی را از طریق اپلیکیشن موبایل ارائه می‌دهد. بلوبانک، ویپاد، بانکینو و فردابانک از نمونه‌های نئوبانک‌های فعال در ایران هستند.

بانکداری باز (Open Banking)

مدلی از بانکداری که در آن بانک‌ها داده‌ها و خدمات خود را از طریق رابط‌های برنامه‌نویسی (API) در اختیار شرکت‌های فین‌تک و توسعه‌دهندگان قرار می‌دهند. بانکداری باز امکان ارائه خدمات مالی نوآورانه و شخصی‌سازی‌شده را فراهم می‌کند.

درگاه پرداخت اینترنتی

صفحه‌ای امن در وب‌سایت فروشگاه‌های اینترنتی که اطلاعات کارت بانکی خریدار را دریافت کرده و تراکنش را از طریق شبکه بانکی پردازش می‌کند. درگاه‌های پرداخت توسط شرکت‌های PSP و پرداخت‌یار ارائه می‌شوند.

کیف پول دیجیتال

سامانه‌ای الکترونیکی برای ذخیره، ارسال و دریافت پول بدون نیاز به کارت بانکی فیزیکی. کیف پول‌های دیجیتال امکان پرداخت با اسکن QR Code یا شماره موبایل را فراهم می‌کنند.

فین‌تک (Fintech)

مخفف «فناوری مالی» است و به شرکت‌هایی اطلاق می‌شود که با استفاده از فناوری‌های نوین، خدمات مالی نوآورانه ارائه می‌دهند. درگاه‌های پرداخت، نئوبانک‌ها، سامانه‌های وام‌دهی آنلاین و کیف پول‌های دیجیتال، همه زیرمجموعه فین‌تک هستند.

سوالات متداول

شماره شبا چیست و چطور آن را دریافت کنیم؟

شبا (شناسه حساب بانکی ایران) کدی ۲۶ کاراکتری است که هر حساب بانکی را به‌صورت یکتا مشخص می‌کند. برای دریافت شماره شبا می‌توانید از موبایل‌بانک، اینترنت‌بانک یا وب‌سایت‌های تبدیل شماره حساب به شبا استفاده کنید.

تفاوت ساتنا و پایا چیست؟

ساتنا برای انتقال آنی مبالغ بالای ۱۰۰ میلیون تومان (فقط در ساعات اداری) و پایا برای انتقال دسته‌ای مبالغ تا ۲۰۰ میلیون تومان (به‌صورت سیکلی و ۲۴ ساعته) استفاده می‌شود. ساتنا سریع‌تر اما گران‌تر و پایا اقتصادی‌تر اما با تأخیر زمانی است.

CVV2 کارت بانکی کجاست و چیست؟

CVV2 کد ۳ یا ۴ رقمی است که معمولاً پشت کارت بانکی درج شده است. این کد برای تأیید هویت در تراکنش‌های اینترنتی استفاده می‌شود و نباید در اختیار دیگران قرار بگیرد.

تفاوت رمز دوم ایستا و پویا چیست؟

رمز ایستا رمزی ثابت است که یک بار تعیین می‌شود و برای همه تراکنش‌ها استفاده می‌شود (سقف ۵۰۰ هزار تومان). رمز پویا رمزی یک‌بارمصرف است که برای هر تراکنش جداگانه تولید می‌شود و ۶۰ تا ۱۲۰ ثانیه اعتبار دارد. رمز پویا امنیت بالاتری دارد.

تفاوت حساب جاری و پس‌انداز چیست؟

حساب جاری (قرض‌الحسنه جاری) برای تراکنش‌های روزمره و صدور چک مناسب است و سود ندارد. حساب پس‌انداز (قرض‌الحسنه پس‌انداز) برای نگهداری وجه طراحی شده، سود مستقیم ندارد اما در قرعه‌کشی بانکی شرکت داده می‌شود.

شاپرک چیست و چه نقشی دارد؟

شاپرک (شبکه الکترونیکی پرداخت کارت) ناظر بر تمام تراکنش‌های کارت‌خوان و درگاه پرداخت اینترنتی در کشور است. شاپرک رابط بین بانک مرکزی، شبکه بانکی و شرکت‌های PSP بوده و عملیات تسویه تراکنش‌ها را کنترل می‌کند.

چک صیادی چیست و چه تفاوتی با چک قدیمی دارد؟

چک صیادی بر اساس قانون جدید چک صادر می‌شود و دارای شناسه ۱۶ رقمی یکتا است. تمام اطلاعات صادرکننده، دریافت‌کننده و مبلغ چک در سامانه صیاد ثبت می‌شود. برخلاف چک‌های قدیمی، چک صیادی قابل ردیابی بوده و امکان استعلام وضعیت آن وجود دارد.

نئوبانک چیست و چه تفاوتی با بانک سنتی دارد؟

نئوبانک بانکی کاملاً دیجیتال و بدون شعبه فیزیکی است. تمام خدمات از طریق اپلیکیشن ارائه می‌شود و فرآیند افتتاح حساب معمولاً سریع‌تر و آسان‌تر است. بلوبانک، ویپاد و بانکینو از نئوبانک‌های فعال در ایران هستند.

درگاه پرداخت اینترنتی چیست و چه کسانی به آن نیاز دارند؟

درگاه پرداخت صفحه‌ای امن برای دریافت آنلاین وجه از مشتریان است. هر فروشگاه اینترنتی یا کسب‌وکار آنلاین که قصد دریافت پرداخت از مشتریان را دارد، به درگاه پرداخت نیاز دارد. درگاه‌ها توسط PSPها و پرداخت‌یارها ارائه می‌شوند.

جمع‌بندی

در این راهنما بیش از ۸۰ اصطلاح بانکی رایج در شبکه بانکی ایران را بررسی کردیم و از نهادهای مالی و انواع حساب گرفته تا سامانه‌های انتقال وجه و مفاهیم بانکداری دیجیتال.

آشنایی شما با این مفاهیم کمک می‌کند تا شما از خدمات بانکی با اطمینان بیشتری استفاده کنید، اگر عباراتی هست که همچنان در این لیست نیستند، حتما کامنت کنید تا معنای آن را اضافه کنیم.